Ngày xuất bản: 11/09/2026
Giám Đốc Chuyên Môn
Bài viết mang tính chất tham khảo, không thay thế cho thăm khám và chỉ định của bác sĩ điều trị. Mọi thay đổi về thuốc, đặc biệt là thuốc giảm đau và thuốc an thần, cần có chỉ định của nhân viên y tế.
Khi ung thư bước vào giai đoạn cuối, cơ thể người bệnh thường xuất hiện những thay đổi rõ rệt như thở chậm hoặc ngắt quãng, ngủ nhiều hơn, giảm tỉnh táo và gần như không muốn ăn uống. Đây là những biểu hiện thường gặp khi cơ thể dần suy yếu và tiến gần đến những ngày cuối đời. Hiểu đúng các dấu hiệu này giúp gia đình chủ động chuẩn bị, lựa chọn cách chăm sóc phù hợp và ở bên người bệnh một cách nhẹ nhàng hơn.
Đây là hai khái niệm dễ bị nhầm, nhưng hiểu đúng sẽ giúp gia đình bớt lo lắng và chăm sóc người bệnh phù hợp hơn.
Việc phân biệt hai giai đoạn này rất quan trọng. Một số can thiệp như truyền dịch, hỗ trợ dinh dưỡng qua sonde hoặc xét nghiệm định kỳ có thể vẫn phù hợp khi người bệnh còn ở giai đoạn cuối. Khi đã bước vào những ngày cuối đời, chúng đôi khi không giúp người bệnh khỏe hơn mà có thể gây thêm khó chịu.
Nghiên cứu của nhóm bác sĩ David Hui tại Trung tâm Ung thư MD Anderson cũng cho thấy giảm ý thức, khó nuốt chất lỏng và nằm liệt giường có thể xuất hiện từ hơn 03 ngày trước khi mất, nhưng các dấu hiệu này có độ đặc hiệu thấp. Vì vậy, một người nằm liệt giường hoặc không uống được nước chưa chắc đã ở những giờ cuối.
Người bệnh ngày càng yếu, gần như không thể tự ngồi dậy, xoay trở hay thực hiện các sinh hoạt hằng ngày. Họ ngủ nhiều hơn, thời gian tỉnh táo ngắn dần và có thể khó đánh thức. Tình trạng này thường liên quan đến suy mòn do ung thư, khiến khối cơ mất đi và rất khó phục hồi dù đã được hỗ trợ dinh dưỡng.
Người bệnh có thể ăn rất ít, sau đó không còn muốn ăn hoặc uống. Đây thường là điều khiến gia đình lo lắng nhất.
Thực tế, ở giai đoạn cuối, cơ thể dần mất khả năng tiêu hóa và chuyển hóa thức ăn, cảm giác đói cũng giảm đi. Người bệnh ngừng ăn vì cơ thể đang suy yếu, chứ không phải vì không ăn mà dẫn đến hấp hối. Theo NCI: Nuôi ăn nhân tạo ở những ngày cuối đời chưa cho thấy lợi ích rõ ràng, thậm chí có thể làm tăng nguy cơ hít sặc hoặc nhiễm trùng.
Nếu người bệnh vẫn muốn ăn, gia đình có thể cho một lượng nhỏ những món họ thích để tạo cảm giác dễ chịu. Không nên ép ăn khi người bệnh đã không còn nhu cầu.
Cảm giác khát thường có thể được giảm bằng cách chăm sóc răng miệng, làm ẩm môi hoặc cho ngậm đá vụn nếu phù hợp. Không phải lúc nào cũng cần truyền dịch chỉ để giải quyết cảm giác khát.
Nhịp thở thường thay đổi khi cơ thể tiến gần đến những giờ hoặc ngày cuối:
Những âm thanh này thường gây lo lắng cho người chăm sóc nhiều hơn là gây khó chịu cho người bệnh. Có thể thay đổi tư thế hoặc vệ sinh khoang miệng để giúp người bệnh dễ chịu hơn.
Khi tuần hoàn máu chậm lại, bàn tay và bàn chân có thể lạnh dần. Da ở đầu chi, đầu gối hoặc mặt dưới cơ thể có thể xuất hiện những vùng tím, loang lổ. Mạch ở cổ tay yếu dần và đôi khi không còn bắt được.
Lượng nước tiểu cũng giảm rõ rệt, thường ít hơn và có màu sẫm hơn. Đây là biểu hiện cho thấy chức năng của thận và các cơ quan khác đang suy giảm.
Một nghiên cứu tiến cứu trên 357 bệnh nhân ung thư giai đoạn tiến xa tại hai đơn vị chăm sóc giảm nhẹ ở Hoa Kỳ và Brazil đã theo dõi 52 dấu hiệu mỗi 12 giờ. Nghiên cứu xác định 8 dấu hiệu có độ đặc hiệu trên 95% có thể gây tử vong trong vòng 3 ngày gồm:
Phần lớn các dấu hiệu này liên quan đến sự suy giảm chức năng thần kinh và thần kinh – cơ. Vì vậy, trong những giờ cuối, bác sĩ thường quan sát mức độ đáp ứng, khuôn mặt và nhịp thở của người bệnh thay vì chỉ dựa vào các chỉ số trên máy theo dõi.
Không phải ai cũng đau tăng lên ở giai đoạn cuối. Một số người có thể đau nhiều hơn do bệnh tiến triển, trong khi người khác giảm cảm nhận đau khi ý thức dần mờ đi.
Khi người bệnh vẫn giao tiếp được, hãy hỏi trực tiếp về mức độ đau. Nếu họ không còn nói được, gia đình có thể chú ý những biểu hiện như nhăn mặt, rên, co người, bồn chồn hoặc gồng cứng khi xoay trở.
Người bệnh lơ mơ vẫn có thể cảm thấy đau. Không nên tự ý ngừng thuốc giảm đau chỉ vì họ không còn nói rằng mình đau. Việc điều chỉnh thuốc nên được thực hiện theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc đội ngũ chăm sóc giảm nhẹ.
Người bệnh ngủ nhiều, khó đánh thức, mất định hướng thời gian và không gian, có lúc không nhận ra người thân, nói lẫn lộn, trả lời không đúng câu hỏi. Tình trạng này gọi là sảng – có thể do bệnh não gan, mất nước, nhiễm trùng, tác dụng phụ thuốc hoặc chính quá trình suy giảm chức năng não.
Sảng có hai kiểu: kích động (bồn chồn, vật vã, giật quần áo, đòi ngồi dậy) và giảm động (nằm im, thờ ơ, không đáp ứng). Kiểu giảm động thường bị bỏ qua vì trông giống “ngủ ngoan”.
Sảng cuối đời là dấu hiệu thường gặp khi não suy giảm chức năng, người thân cần nhận biết sớm
Một số người bệnh có thể nhìn thấy những thứ người khác không thấy, nói chuyện với người thân đã mất hoặc kể rằng họ đang chuẩn bị rời đi. Điều này có thể khiến gia đình lo lắng, nhưng người bệnh thường không cảm thấy sợ hãi và đôi khi còn thấy bình yên.
Nguyên tắc ứng xử: không tranh cãi, không phủ nhận, không cố kéo người bệnh về “thực tế”. Lắng nghe và hỏi nhẹ nhàng là đủ. Chỉ cần can thiệp y tế khi ảo giác gây kích động, sợ hãi hoặc làm người bệnh khổ sở.
Đây là hiện tượng người bệnh đột nhiên tỉnh táo lạ thường sau nhiều ngày lơ mơ: nhận ra từng người, nhớ lại chuyện cũ, đòi ăn, muốn ngồi dậy, dặn dò chuyện gia đình. Y văn quốc tế gọi là “terminal lucidity” hoặc “paradoxical lucidity”.
Sự thay đổi đột ngột này đôi khi khiến gia đình nghĩ rằng người bệnh đang hồi phục. Tuy nhiên, hồi quang phản chiếu không được xem là dấu hiệu cho thấy bệnh đã thuyên giảm. Đây vẫn là một hiện tượng chưa được giải thích đầy đủ và có thể xuất hiện trong những ngày hoặc thời gian rất gần trước khi người bệnh qua đời.
Nếu người bệnh có một khoảng thời gian tỉnh táo như vậy, gia đình có thể tận dụng để ở bên, trò chuyện, lắng nghe và nói những điều còn muốn nói. Thay vì vội vàng kỳ vọng vào một sự hồi phục, hãy trân trọng khoảng thời gian tỉnh táo ấy.
Ngay cả khi người bệnh đã rất yếu và không còn phản ứng, khả năng nghe có thể vẫn được duy trì. Vì vậy, gia đình nên tiếp tục gọi tên, giới thiệu mình khi đến gần và nói chuyện với người bệnh bằng giọng nhẹ nhàng.
Những chuyện riêng tư như tiền bạc, tài sản hoặc việc tang lễ nên được trao đổi ở nơi khác, thay vì nói ngay cạnh giường. Sự hiện diện và giọng nói quen thuộc lúc này có thể giúp người bệnh cảm thấy an tâm hơn.
Thuốc giảm đau nên được dùng đều theo hướng dẫn, thay vì đợi đến khi người bệnh đau nhiều mới dùng. Khi người bệnh không còn nuốt được, bác sĩ có thể chuyển thuốc sang đường dùng phù hợp hơn.
Cảm giác khó thở không phải lúc nào cũng đi kèm với tình trạng thiếu oxy. Gia đình có thể nâng đầu giường, mở cửa sổ, giữ phòng thoáng và yên tĩnh hoặc dùng quạt nhỏ thổi nhẹ vào mặt người bệnh.
Oxy thường chỉ có ích khi người bệnh thực sự thiếu oxy. Nếu khó thở vẫn khiến người bệnh khó chịu, bác sĩ có thể chỉ định opioid liều thấp để giảm cảm giác này.
Tiếng khò khè do dịch tiết tích tụ ở đường thở thường khiến người nhà rất lo lắng. Tuy nhiên, đây thường là dấu hiệu cho thấy người bệnh đã ở rất gần những giờ cuối đời và người bệnh thường không cảm thấy khó chịu nhiều như gia đình nghĩ.
Gia đình có thể:
Giữ không gian yên tĩnh, ánh sáng dịu và hạn chế người ra vào. Để người bệnh nhìn những đồ vật quen thuộc và nghe người thân trò chuyện sẽ giúp họ cảm thấy an toàn hơn.
Gia đình nên cùng bác sĩ rà soát lại các loại thuốc đang sử dụng vì một số thuốc có thể góp phần gây sảng. Những nguyên nhân đơn giản như bí tiểu, táo bón hoặc đau chưa được kiểm soát cũng cần được kiểm tra.
Những việc nhỏ hàng ngày có thể giúp người bệnh dễ chịu hơn:
Ở giai đoạn này, chăm sóc tốt không nằm ở việc làm thật nhiều mà là giảm tối đa những khó chịu người bệnh phải trải qua và giúp họ được ở trong trạng thái dễ chịu, yên ổn nhất có thể.
Ở giai đoạn cuối, điều gia đình có thể làm nhiều khi không phải là tìm cách thay đổi tình trạng bệnh, mà là ở bên người bệnh theo cách nhẹ nhàng và phù hợp nhất.
Hãy gọi tên người bệnh khi đến gần, trò chuyện về những chuyện quen thuộc trong ngày, nhắc lại kỷ niệm cũ hoặc đơn giản là nắm tay. Ngay cả khi người bệnh không còn đáp lại, sự hiện diện của người thân vẫn có ý nghĩa rất lớn.
Khi cơ thể dần yếu đi, nhu cầu ăn uống thường giảm. Thay vì cố ép người bệnh ăn, gia đình có thể chú ý chăm sóc miệng, giữ môi và khoang miệng sạch, ẩm để người bệnh dễ chịu hơn.
Gia đình có thể nói lời cảm ơn, xin lỗi, tha thứ hoặc yêu thương. Không cần chuẩn bị những lời quá trang trọng. Chỉ cần nói ra khi còn có thể.
Nếu người bệnh còn tỉnh táo, hãy trao đổi sớm về những điều họ mong muốn như ở nhà hay đến bệnh viện, muốn gặp ai, có muốn hồi sức tim phổi hay cần chuẩn bị nghi lễ theo tín ngưỡng của mình. Những nguyện vọng này nên được ghi lại để cả gia đình cùng thống nhất.
Một người khó có thể thức và chăm sóc liên tục trong nhiều ngày. Các thành viên nên phân chia ca rõ ràng, thay phiên nhau nghỉ, ăn uống và ngủ đủ. Người chăm sóc kiệt sức rất dễ mắc sai sót và khó tiếp tục chăm sóc lâu dài.
Một cuốn sổ đơn giản có thể ghi giờ dùng thuốc, mức độ đau, tình trạng thở, lượng nước tiểu hoặc những triệu chứng mới xuất hiện. Đây là thông tin hữu ích để bác sĩ và điều dưỡng đánh giá tình trạng người bệnh.
Hãy liên hệ với nhân viên y tế khi người bệnh đau nhiều nhưng thuốc hiện tại không kiểm soát được, khó thở tăng rõ, kích động dữ dội, nôn ói kéo dài hoặc có dấu hiệu chảy máu. Gia đình cũng có thể gọi để được hướng dẫn khi cảm thấy lo lắng hoặc không chắc mình nên xử trí thế nào. Không cần đợi đến khi tình trạng trở nên quá nặng mới tìm sự hỗ trợ.
Nếu gia đình đang chuẩn bị chăm sóc người bệnh tại nhà trong những ngày cuối, những hướng dẫn về Chăm sóc bệnh nhân ung thư tại nhà — khi cái chết cận kề có thể giúp mọi người hình dung rõ hơn những việc cần chuẩn bị và cách đồng hành với người bệnh.
Nhận biết các dấu hiệu cuối đời chỉ là bước đầu. Nhưng khi cơn đau xuất hiện lúc nửa đêm, người bệnh không thể nuốt thuốc hoặc gia đình băn khoăn không biết một triệu chứng mới có bình thường hay không – sự hỗ trợ từ đội ngũ y tế chuyên môn sẽ giúp mọi thứ bớt căng thẳng hơn.
PK Việt Úc cung cấp Dịch vụ Bác sĩ gia đình, Điều dưỡng tại nhà và Chăm sóc giảm nhẹ ở TP.HCM và Hà Nội. Sau hơn 10 năm hoạt động, phòng khám có đội ngũ hơn 50 bác sĩ và điều dưỡng xuất thân từ bệnh viện hàng đầu Việt Nam, có chứng chỉ hành nghề theo quy định của Bộ Y tế.
Gia đình có thể nhận được hỗ trợ về:
Điều dưỡng tại nhà người bệnh được chăm sóc trọn vẹn, còn gia đình an tâm hơn trong giai đoạn khó khăn này
PK Việt Úc duy trì mô hình 1 Bác sĩ – 1 Điều dưỡng – 1 Bệnh nhân, giúp đội ngũ theo sát tình trạng của từng người bệnh. Nhân viên y tế cũng phối hợp với bác sĩ ung bướu hoặc bác sĩ đang điều trị tại bệnh viện để cập nhật những thay đổi về sức khỏe, triệu chứng mới và các vấn đề cần lưu ý. Nhờ đó, kế hoạch chăm sóc tại nhà có thể được điều chỉnh phù hợp với tình trạng thực tế và quá trình điều trị của người bệnh.
Cần hỗ trợ chăm sóc người bệnh tại nhà?
Khi gia đình cần thêm một người đồng hành có chuyên môn, đội ngũ y tế PK Việt Úc luôn sẵn sàng hỗ trợ. Liên hệ ngay qua Hotline: 18006894 (TP.HCM) – 18006896 (Hà Nội) hoặc nhắn tin qua Zalo để được tư vấn và sắp xếp bác sĩ, điều dưỡng phù hợp với tình trạng của người bệnh.
Giám Đốc Chuyên Môn
Giám đốc Y khoa và đồng sáng lập các Phòng khám Việt Úc; Bác sĩ với hơn 30 năm kinh nghiệm trong y tế toàn cầu.
Tiểu sử