Chiến lược tăng cân và quản lý dinh dưỡng cho bệnh nhân ung thư

Trong quá trình điều trị ung thư, sụt cân là chuyện rất hay gặp và đôi khi còn “đáng ngại” hơn cả việc ăn ít. Khi cân nặng giảm nhanh, cơ thể dễ mất cơ, mệt mỏi kéo dài, giảm sức đề kháng và khó theo kịp các liệu trình như hóa trị, xạ trị hay phẫu thuật. 

Để tăng cân đúng hướng cho bệnh nhân ung thư, bạn có thể áp dụng theo khuyến nghị của PK Việt Úc: Xây một kế hoạch dinh dưỡng thực tế để người bệnh ăn được, hấp thu được và hồi phục tốt hơn.

Vì sao bệnh nhân ung thư dễ bị sụt cân?

Muốn xây kế hoạch tăng cân cho người bệnh ung thư, gia đình cần hiểu rõ cơ chế khiến họ sụt cân – không phải là “ăn ít thì gầy”. Đây là tình trạng rối loạn chuyển hóa phức tạp, khiến cơ thể tiêu hao nhanh và mất cơ dễ hơn.

Thay đổi nhu cầu năng lượng và gia tăng chuyển hóa

Một trong những nguyên nhân dẫn đến sụt cân bất thường ở người bệnh là sự thay đổi trong quá trình trao đổi chất của cơ thể.

Ở bệnh nhân ung thư, cơ thể thường rơi vào trạng thái tăng chuyển hóa. Các tế bào ung thư hoạt động mạnh, tiêu thụ một lượng lớn glucose và năng lượng để phát triển. Cùng lúc, hệ miễn dịch phải hoạt động mạnh để chống lại khối u và cơ thể còn cần năng lượng để hồi phục các tổn thương từ điều trị.

Khi chuyển hóa tăng, mức năng lượng cơ thể cần mỗi ngày, kể cả lúc nghỉ ngơi (BMR) cũng cao hơn bình thường. Nếu bữa ăn không tăng tương ứng để bù lại phần thiếu hụt, cơ thể sẽ lấy năng lượng từ nguồn dự trữ, dẫn đến giảm mỡ và dễ mất cơ.

Nhiều nghiên cứu cho thấy để duy trì cân nặng (chưa nói đến việc tăng cân), bệnh nhân ung thư cần nạp vào lượng calo cao hơn đáng kể so với người khỏe mạnh có cùng chỉ số cơ thể.

Hội chứng suy mòn (Cancer Cachexia)

Suy mòn là tình trạng người bệnh gầy đi rất nhanh, yếu dần và mất cơ. Điều này làm người bệnh nhanh kiệt sức, giảm khả năng đáp ứng điều trị và giảm chất lượng sống.

Nhiều người bệnh ung thư – dù cố gắng ăn uống, vẫn bị sụt cân nhanh, mệt mỏi, yếu sức và teo cơ. Hiện tượng đó được y học gọi là Hội chứng suy mòn ung thư.

Theo nghiên cứu: Tình trạng suy mòn ở tới 80% bệnh nhân, tùy thuộc vào loại ung thư. Có ít nhất 20% bệnh nhân ung thư chết vì suy mòn.

Đây không chỉ là việc “ăn không đủ” mà là một rối loạn chuyển hóa phức tạp: cơ thể bị viêm, tiêu hao năng lượng và phá hủy cơ bắp dù người bệnh có cố gắng ăn uống. Ước tính cứ 2 bệnh nhân ung thư thì có 1 người bị suy mòn – đặc biệt ở các ung thư dạ dày, gan, tụy, phổi.

Hội chứng suy mòn ung thư là rối loạn chuyển hóa khiến người bệnh sụt cân, mất cơ và kiệt sức nhanh

Dấu hiệu nhận biết

Người nhà nên để ý nếu người bệnh có các biểu hiện sau:

• Sụt cân rõ rệt, thường giảm hơn 5% cân nặng trong 6 tháng,
• Teo cơ, yếu cơ, đi lại chậm và đứng lên ngồi xuống khó hơn.
• Chán ăn, nhanh no, dễ buồn nôn
• Mệt mỏi, ngủ kém, làm gì cũng kiệt sức.
• Mặt hốc hác, tay chân nhỏ lại, kèm phù nhẹ.

Nguyên nhân gây ra

Khối u không chỉ gây vấn đề tại chỗ mà còn “kích hoạt” phản ứng viêm trong cơ thể, dẫn đến rối loạn chuyển hóa toàn thân. 

Cơ thể khi đó:

• Đốt mỡ và phá cơ nhanh hơn bình thường.
• Ăn không ngon do giảm cảm giác thèm ăn, thay đổi vị giác.
• Hấp thu kém do đường ruột hoạt động không ổn định.
• Tốn năng lượng nhiều hơn ngay cả lúc nghỉ ngơi.

Do đó, người bệnh càng ngày càng gầy yếu và khó hồi phục nếu không được can thiệp đúng cách.

Tác động của điều trị lên khả năng hấp thu

Các phương pháp điều trị như hóa trị và xạ trị cũng khiến người bệnh khó ăn và khó hấp thu chất dinh dưỡng. Hóa trị khi tiêu diệt tế bào ác tính cũng gây tổn thương các tế bào phân chia nhanh của niêm mạc đường tiêu hóa – gây viêm loét, buồn nôn, nôn, tiêu chảy hoặc kém hấp thu.

Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn: Bệnh nhân cần ăn nhiều hơn để hồi phục, nhưng tác dụng phụ của điều trị lại ngăn cản họ thực hiện điều đó.

Chế độ dinh dưỡng giúp bệnh nhân tăng cân nhanh

Chế độ ăn của người bệnh ung thư nên ưu tiên thực phẩm giàu năng lượng và giàu dưỡng chất, để cơ thể có “nguyên liệu” phục hồi, giữ cơ và hạn chế sụt cân.

Bổ sung nhiều Protein (chất đạm)

Trong chiến lược tăng cân cho bệnh nhân ung thư, protein (chất đạm) được coi là dưỡng chất ưu tiên hàng đầu. Nhu cầu protein của người bệnh cao hơn người bình thường để đáp ứng việc sửa chữa mô tổn thương và duy trì khối nạc.

Cần kết hợp cân đối giữa đạm động vật và thực vật.

• Đạm động vật: Thịt nạc, gia cầm, cá, trứng và các chế phẩm từ sữa – là những nguồn cung cấp protein giá trị sinh học cao, chứa đầy đủ các axit amin thiết yếu. Đặc biệt, cá và hải sản không chỉ cung cấp đạm mà còn chứa các axit béo có lợi.
• Đạm thực vật: Các loại đậu, đỗ, nấm và các sản phẩm từ đậu nành (đậu phụ, sữa đậu nành) – là nguồn đạm lành mạnh, dễ tiêu hóa và giàu chất xơ.

Gợi ý cho bữa chính: Khoảng 70g thịt đỏ hoặc 100g cá/gia cầm mỗi bữa để cung cấp đủ nguyên liệu cho cơ thể tái tạo.

Nạp đủ Carbohydrate (tinh bột)

Nhóm tinh bột nằm ở đáy tháp dinh dưỡng, cung cấp nguồn năng lượng nhanh giúp não bộ và cơ bắp hoạt động, hỗ trợ người bệnh đỡ mệt và duy trì sức bền.

Nên ưu tiên các lựa chọn ít tinh chế và giàu chất xơ như gạo lứt, khoai lang, bí đỏ… Các thực phẩm này thường cung cấp thêm vitamin nhóm B và chất xơ – giúp tiêu hóa ổn định và hạn chế tăng đường huyết quá nhanh. 

Đừng quên dung nạp chất béo (lipid) tốt!

Chất béo giúp tăng năng lượng nhanh, vì chỉ 1g chất béo cung cấp đến 9 kcal. Tuy nhiên, việc lựa chọn loại chất béo là vô cùng quan trọng để tránh gây viêm hoặc các bệnh lý tim mạch chuyển hóa.

• Chất béo không bão hòa: Nên chiếm ưu thế trong khẩu phần ăn. Các nguồn tốt bao gồm dầu ô liu, dầu hạt cải, quả bơ và các loại hạt (hạnh nhân, óc chó).
• Omega-3: Có nhiều trong mỡ cá (cá hồi, cá thu). Đây là loại axit béo có khả năng kháng viêm và hỗ trợ cải thiện tình trạng suy mòn cơ bắp ở bệnh nhân ung thư.

Lưu ý: Tổng lượng chất béo bão hòa (từ mỡ động vật, da gà) và chất béo chuyển hóa (trong đồ chiên rán công nghiệp) cần được kiểm soát chặt chẽ. Mục tiêu là dùng “chất béo tốt” nhiều hơn để đỡ nặng bụng và tốt cho gan, tim mạch.

Thêm rau xanh và trái cây để tăng đề kháng

Rau quả cung cấp vitamin, khoáng chất và các chất chống oxy hóa (phytochemicals) giúp trung hòa gốc tự do.

• Khuyến nghị: 3-5 phần rau và 2-4 phần trái cây mỗi ngày.

Lưu ý: Đối với bệnh nhân có hệ miễn dịch suy yếu (giảm bạch cầu), cần tuân thủ nguyên tắc “ăn chín, uống sôi”. Cần hạn chế rau sống hoặc trái cây cả vỏ chưa được rửa sạch để tránh nhiễm khuẩn.

3 Chiến thuật giúp bệnh nhân ung thư nạp dinh dưỡng tối ưu

Chia nhỏ bữa ăn trong ngày

Thay vì người bệnh phải cố gắng áp hoàn thành 3 bữa ăn lớn, hãy chia nhỏ khẩu phần thành 4-6 bữa ăn trong ngày.

• Lợi ích: Giúp giảm gánh nặng lên dạ dày, ngăn ngừa cảm giác no sớm và đầy bụng. Đồng thời duy trì nồng độ dưỡng chất ổn định trong máu.
• Cách thực hành: Bệnh nhân nên ăn mỗi 2-3 giờ, không đợi đến khi có cảm giác đói mới ăn, vì tín hiệu đói ở người bệnh ung thư thường bị ức chế.

“Làm giàu năng lượng” cho mỗi khẩu phần

Để tăng cân mà không bắt buộc bệnh nhân phải ăn quá nhiều, gia đình cần “tăng năng lượng” trong từng khẩu phần nhỏ.

• Thêm chất béo lành mạnh: Trộn thêm dầu ô liu, bơ thực vật hoặc phô mai vào súp, cháo, hoặc rau luộc.
• Sử dụng chế phẩm từ sữa: Thay nước lọc bằng sữa tươi hoặc sữa hạt khi nấu. Thêm sữa đặc, kem tươi hoặc sữa chua Hy Lạp vào các món tráng miệng và sinh tố.

Ưu tiên dinh dưỡng dạng lỏng nếu khó nhai nuốt

• Sinh tố: Kết hợp trái cây (chuối, xoài, bơ) với sữa, sữa chua và bột protein để tăng dinh dưỡng. Nếu người bệnh hay buồn nôn, thử cho một ít gừng. Muốn thêm chất xơ và sắt, có thể cho rau bina (xay thật mịn).
• Sữa dinh dưỡng y tế: Các dòng sữa công thức như Ensure, Boost hoặc sữa cao năng lượng giúp cung cấp đạm, đường, chất béo và vi chất theo tỷ lệ khá cân đối. Có thể dùng làm bữa phụ hoặc thay bữa chính khi người bệnh ăn uống rất kém.

Cách tăng cân cho bệnh nhân ung thư thông qua Lối sống – Tâm lý và Vận động

Tăng cân không chỉ là việc ăn uống, mà là kết quả của một lối sống cân bằng bao gồm vận động và sức khỏe tinh thần.

Vận động nhẹ nhàng

Mặc dù mệt mỏi, việc nằm tại chỗ quá lâu sẽ khiến cơ bắp teo nhanh hơn. Vận động nhẹ giúp cơ thể “đánh thức” cảm giác đói tự nhiên, cải thiện tâm trạng và duy trì khối cơ.

Gia đình nên khuyến khích người bệnh thực hiện ít nhất 150 phút vận động nhẹ mỗi tuần (đi bộ, đạp xe nhẹ, bơi lội), tùy theo sức khỏe. Nên bắt đầu từ các bài tập nhẹ để tránh áp lực lên khớp.

Hỗ trợ tâm lý và giấc ngủ

Căng thẳng (stress) và trầm cảm là những yếu tố ức chế sự thèm ăn của người bệnh.

• Giấc ngủ: Đảm bảo ngủ đủ giấc giúp cơ thể phục hồi và điều hòa hormone leptin (ức chế cảm giác đói) và tăng sản sinh hormone ghrelin (kích thích cảm giác đói).
• Tâm lý trị liệu: Sự tham gia của bác sĩ tâm lý hoặc các nhóm hỗ trợ giúp bệnh nhân giải tỏa lo âu. Khi tâm trí bớt căng thẳng, ngủ ổn hơn thì chuyện ăn uống cũng cải thiện rõ rệt.

Tâm lý được giải tỏa, người bệnh sẽ cảm thấy thoải mái – vui vẻ và ăn uống “ngon miệng” hơn

Khi nào cần can thiệp y tế tại nhà?

Trong nhiều trường hợp, đặc biệt ở giai đoạn tiến triển hoặc khi tác dụng phụ quá nặng nề, sự chăm sóc từ gia đình là chưa đủ. Lúc này, vai trò của dịch vụ y tế tại nhà trở nên thiết yếu để đảm bảo an toàn và hiệu quả dinh dưỡng.

• Khi bệnh nhân không thể ăn đủ lượng qua đường miệng (dưới 50% nhu cầu) trong thời gian dài.
• Khi xuất hiện các biến chứng như nôn mửa không kiểm soát, tiêu chảy nặng gây mất nước hoặc suy kiệt cơ thể nghiêm trọng.
• Khi cần thực hiện các thủ thuật chuyên môn như đặt ống thông dạ dày hay truyền dịch/đạm tĩnh mạch.

Nâng cao chất lượng sống cho bệnh nhân ung thư ngay tại nhà với PK Việt Úc

Để đồng hành cùng gia đình và người bệnh trong cuộc chiến cam go này, PK Việt Úc cung cấp Dịch Vụ Chăm Sóc Người Bệnh Ung Thư tại nhà được thiết kế cá nhân hóa theo từng trường hợp, nhằm đáp ứng mục tiêu: 

• Giảm áp lực đi lại.
• Hạn chế nhập viện không cần thiết.
• Giữ cho người bệnh có môi trường nghỉ ngơi dễ chịu hơn.

Vì sao nhiều gia đình lựa chọn PK Việt Úc?

• Là đơn vị uy tín, tiên phong trong mô hình Bác sĩ Gia đình và Chăm sóc Giảm nhẹ tại TP.HCM.
• Đội ngũ chuyên nghiệp gồm bác sĩ và điều dưỡng được đào tạo bài bản, có kinh nghiệm chăm sóc bệnh nhân ung thư.
• Dịch vụ được thiết kế linh hoạt với các gói chăm sóc đa dạng  (6h, 8h, 12h, 24h) – phù hợp theo từng giai đoạn và mức độ cần hỗ trợ của gia đình.

Để giúp bệnh nhân ung thư tăng cân hiệu quả, đòi hỏi sự kiên nhẫn và đồng hành của gia đình. Bằng việc kết hợp chế độ dinh dưỡng giàu năng lượng, chia nhỏ bữa ăn, và duy trì lối sống tích cực – người bệnh hoàn toàn có thể cải thiện thể trạng để chiến đấu với bệnh tật.

Trong những giai đoạn khó khăn nhất, sự hỗ trợ từ các dịch vụ y tế chuyên nghiệp tại nhà như PK Việt Úc sẽ là điểm tựa vững chắc, giúp người bệnh “Sống vui – Sống khỏe” ngay bên cạnh người thân yêu.

Dịch vụ chăm sóc y tế tại nhà của PK Việt Úc giúp người bệnh thoải mái và  sống dễ chịu hơn bên gia đình

Liên hệ PK Việt Úc ngay qua Hotline: 18006894 (Khu vực TPHCM) hoặc để lại thông tin yêu cầu tại đây – đội ngũ chuyên viên sẽ nhanh chóng tư vấn và sắp xếp lịch theo nhu cầu!